Irish Rail xóa sổ 50 triệu euro vì dự án CNTT đường sắt trượt khỏi kế hoạch, làm dấy lên lo ngại mới về quản trị công nghệ khu vực công

Irish Rail, doanh nghiệp đường sắt thuộc sở hữu nhà nước của Ireland, đã âm thầm ghi giảm 50 triệu euro liên quan đến dự án Traffic Management System (TMS) – hệ thống quản lý giao thông đường sắt dùng phần mềm để giám sát, điều phối và tối ưu di chuyển của tàu trên toàn mạng lưới. Ban đầu, TMS được kỳ vọng sẽ hiện đại hóa cách vận hành tàu hỏa trên phạm vi cả nước, là một phần của National Train Control Centre, tức trung tâm điều khiển tàu quốc gia. Tuy nhiên, sau hàng loạt trì hoãn, vấn đề kỹ thuật và nghi ngờ về khả năng bàn giao của nhà thầu Indra, Irish Rail được cho là không còn tin tưởng hệ thống có thể triển khai đúng như kế hoạch ban đầu.

Điểm gây sốc lớn nhất nằm ở chênh lệch giữa kỳ vọng ban đầu và thực tế hiện nay. Dự án từng được dự kiến tiêu tốn chưa đến 20 triệu euro và đi vào hoạt động từ năm ngoái. Nhưng trong báo cáo tài chính năm 2025, Irish Rail đã phải thực hiện writedown – thuật ngữ kế toán chỉ việc ghi giảm giá trị tài sản khi tài sản đó không còn khả năng mang lại giá trị như dự tính. Việc ghi giảm tới 50 triệu euro cho thấy niềm tin vào hiệu quả tương lai của hệ thống đã suy yếu nghiêm trọng, đồng thời phản ánh mức độ đội chi phí và rủi ro triển khai vượt xa dự kiến ban đầu.

Vụ việc nhanh chóng bị đưa ra trước Public Accounts Committee (PAC) – Ủy ban Tài khoản Công, cơ quan giám sát cách chi tiêu ngân sách nhà nước. Tại đây, nhiều nghị sĩ bày tỏ sự bức xúc nhưng không quá bất ngờ, bởi Ireland đã từng chứng kiến không ít dự án CNTT khu vực công tiêu tốn hàng chục triệu euro rồi sa lầy. Chủ tịch PAC, John Brady, mô tả tình hình là “khó tin”, đặt câu hỏi vì sao dự án lại có thể “trôi dạt” trong thời gian dài trong khi tiền công vẫn tiếp tục bị rót vào. Theo ông, sự cố này còn đặt ra những nghi vấn lớn về governance – tức cơ chế quản trị dự án, ministerial oversight – mức độ giám sát của cấp bộ trưởng, và financial control – năng lực kiểm soát tài chính trong toàn bộ quá trình triển khai.

Nghị sĩ Aiden Farrelly thuộc đảng Social Democrats cho rằng vụ việc tạo cảm giác “Groundhog Day”, ám chỉ một vòng lặp quen thuộc khi các dự án CNTT công liên tục gặp những sai lầm tương tự. Ông kêu gọi Office of the Government Chief Information Officer tham gia sâu hơn. Đây là cơ quan phụ trách định hướng chiến lược công nghệ thông tin cấp chính phủ, tương tự vai trò giám đốc CNTT trưởng ở quy mô quốc gia. Theo Farrelly, cơ quan này nên giám sát sát sao các dự án công nghệ lớn thay vì để từng cơ quan nhà nước tự chịu trách nhiệm gần như hoàn toàn. Trong khi đó, nghị sĩ Pearse Doherty của Sinn Fein gọi khoản ghi giảm là một “vụ bê bối quốc gia”, cho rằng tiền thuế của dân đang bị đối xử như “tiền trong trò Monopoly”.

Trọng tâm kỹ thuật của tranh cãi hiện nay là liệu Indra có thể bàn giao một hệ thống hoạt động được hay không. Với các dự án TMS quy mô quốc gia, độ phức tạp thường rất cao vì hệ thống phải tích hợp với hạ tầng tín hiệu đường sắt hiện có, trung tâm điều hành, dữ liệu thời gian thực và quy trình vận hành an toàn. Khái niệm tích hợp hệ thống ở đây có nghĩa là kết nối nhiều nền tảng phần cứng và phần mềm khác nhau để chúng hoạt động đồng bộ. Chỉ cần một mắt xích không tương thích, toàn bộ kế hoạch triển khai có thể bị chậm hoặc phải thiết kế lại. Đó là lý do các dự án công nghệ giao thông công cộng thường dễ phát sinh đội vốn, kéo dài tiến độ và gây tranh cãi chính trị.

Ủy ban Tài khoản Công dự kiến sẽ triệu tập Irish Rail, National Transport Authority – cơ quan quản lý giao thông quốc gia, cùng các quan chức chính phủ để làm rõ nguy cơ đổ vỡ của dự án. Thời điểm này đặc biệt nhạy cảm vì Ireland đang theo đuổi nhiều kế hoạch mở rộng đường sắt lớn như MetroLink, DART+ và tuyến Navan vốn đã liên tục trễ hẹn. Nếu hệ thống điều hành giao thông cốt lõi không thể triển khai, tác động có thể vượt xa phạm vi một dự án CNTT đơn lẻ, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực mở rộng mạng lưới, điều phối vận hành và niềm tin của công chúng vào các chương trình đầu tư hạ tầng số trong tương lai.