New Zealand đặt cược lớn vào AI: dự kiến cắt 9.000 việc làm khu vực công, tương đương 14% biên chế

New Zealand vừa công bố một kế hoạch cải tổ lớn đối với bộ máy hành chính công, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ không còn là công nghệ thử nghiệm mà được xem là “kỳ vọng cơ bản” đối với mọi cơ quan nhà nước. Theo Bộ trưởng Tài chính Nicola Willis, việc đẩy mạnh AI cùng các công cụ số sẽ hỗ trợ cắt giảm khoảng 9.000 vị trí, tương đương gần 14% tổng nhân sự hiện tại của khu vực công. Đây là một trong những động thái mạnh tay hiếm thấy từ một chính phủ, trong bối cảnh phần lớn các đợt sa thải gắn với AI trước đây chủ yếu diễn ra ở khối doanh nghiệp công nghệ.

Trong bài phát biểu công bố kế hoạch, bà Willis cho rằng khu vực công của New Zealand đang vận hành với quá nhiều tầng nấc, gồm 39 bộ và cơ quan, cao hơn đáng kể so với 16 tại Australia và 24 tại Vương quốc Anh. Theo bà, hệ thống hiện nay bị chia cắt thành nhiều “silo” – thuật ngữ dùng để chỉ các đơn vị hoạt động tách biệt, dữ liệu và quy trình khó liên thông – đồng thời phụ thuộc vào một tập hợp giải pháp CNTT chồng chéo, phức tạp. Bà cũng chỉ trích tốc độ chuyển đổi lên đám mây còn quá chậm. Điện toán đám mây, hay cloud, là mô hình sử dụng tài nguyên máy chủ, lưu trữ và phần mềm qua internet thay vì tự vận hành toàn bộ hạ tầng nội bộ, giúp tổ chức mở rộng linh hoạt và giảm chi phí bảo trì.

Để hiện thực hóa kế hoạch, chính phủ New Zealand sẽ giao cho Giám đốc Số trưởng, hay Chief Digital Officer, nhiệm vụ đưa việc triển khai AI thành yêu cầu nền tảng trong toàn bộ khu vực công. Vai trò này thường chịu trách nhiệm định hướng chiến lược công nghệ, chuẩn hóa nền tảng số và thúc đẩy hiện đại hóa dịch vụ công. Mục tiêu của đợt cải tổ không chỉ là cắt giảm đầu mối cơ quan mà còn tăng mức độ sử dụng AI và các công cụ kỹ thuật số khác để tinh gọn vận hành và tiết kiệm ngân sách.

Một ví dụ được bà Willis nhắc đến là thử nghiệm công cụ “AI scribe” tại khoa cấp cứu bệnh viện. AI scribe có thể hiểu đơn giản là phần mềm dùng trí tuệ nhân tạo để tự động ghi chép, tóm tắt và tạo hồ sơ từ cuộc trao đổi hoặc quy trình khám chữa bệnh. Theo chính phủ, công cụ này đã giúp bác sĩ và nhân viên y tế giảm thời gian viết ghi chú bệnh án, từ đó dành nhiều thời gian hơn cho bệnh nhân. Đây là kiểu ứng dụng AI thiên về tự động hóa công việc hành chính, thay vì thay thế hoàn toàn chuyên môn con người, và đang được nhiều hệ thống y tế trên thế giới quan tâm.

Chính phủ cho biết việc áp trần ngân sách các bộ ngành kết hợp với cắt giảm nhân sự sẽ giúp tiết kiệm khoảng 2,4 tỷ đôla New Zealand trong vòng 4 năm, tương đương khoảng 1,4 tỷ USD. Tuy nhiên, con số này vẫn chỉ chiếm chưa tới 1% tổng chi tiêu cốt lõi của chính phủ. Điều đó cho thấy đây không đơn thuần là một bài toán tài khóa, tức quản lý thu chi ngân sách nhà nước, mà còn là một cuộc tái cấu trúc sâu về cách bộ máy công vận hành trong thời đại số.

Trong vài năm gần đây, nhiều tập đoàn công nghệ như Cisco, Cloudflare, Atlassian hay Meta đã cắt giảm nhân sự với lập luận cần tái cơ cấu lực lượng lao động cho “kỷ nguyên AI”. Tuy nhiên, ở cấp chính phủ, những quyết định tương tự vẫn còn khá ít. Bài học thường được nhắc đến là nỗ lực cải tổ hành chính bằng AI của “Department of Government Efficiency” do Elon Musk dẫn dắt, vốn tạo tiếng vang lớn nhưng bị đánh giá là để lại rất ít bằng chứng rõ ràng về hiệu quả thực tế. Điều này khiến kế hoạch của New Zealand trở thành một phép thử đáng chú ý: liệu AI có thực sự giúp khu vực công làm được nhiều hơn với ít người hơn, hay chỉ là một lời hứa công nghệ đầy rủi ro.

New Zealand từ lâu được biết đến là quốc gia có tài nguyên phong phú và cảnh quan nổi bật, nhưng quy mô nền kinh tế và cơ sở thu thuế không quá lớn. Trong khi đó, người dân vẫn kỳ vọng mức dịch vụ công cao từ y tế, hành chính đến phúc lợi xã hội. Chính vì vậy, việc đặt AI vào trung tâm của chương trình cải tổ nhà nước có thể xem là một canh bạc chiến lược: nếu thành công, chính phủ có thể giảm chi phí và nâng hiệu quả phục vụ; nhưng nếu triển khai vội vàng, thiếu chuẩn hóa dữ liệu, bảo mật và giám sát, AI có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề sẵn có như hệ thống rời rạc, quyết định thiếu minh bạch và niềm tin công chúng suy giảm.