Nga bị nghi triển khai mạng lưới gây nhiễu GPS sau sự cố trên chuyên cơ Bộ trưởng Quốc phòng Anh

Một sự cố an ninh công nghệ đáng chú ý vừa xảy ra tại khu vực Baltic khi máy bay của Không quân Hoàng gia Anh chở Bộ trưởng Quốc phòng John Healey được cho là đã bay khoảng ba giờ trong tình trạng hệ thống GPS bị vô hiệu hóa sau khi rời đông nam Estonia. GPS, hay Hệ thống Định vị Toàn cầu, là công nghệ dùng tín hiệu vệ tinh để xác định vị trí, tốc độ và hướng di chuyển của máy bay, tàu thuyền hay điện thoại. Khi tín hiệu này bị gây nhiễu, nhiều hệ thống dẫn đường và dịch vụ liên quan có thể hoạt động sai lệch hoặc ngừng hoạt động. Theo thông tin từ phóng viên có mặt trên chuyến bay, sự cố đã ảnh hưởng đến một số thiết bị trong buồng lái của chiếc Dassault Falcon 900LX, đồng thời làm gián đoạn kết nối internet trên máy bay. Trong bối cảnh đó, phi công buộc phải chuyển sang hệ thống dẫn đường quán tính, tức phương pháp xác định vị trí dựa trên cảm biến đo chuyển động và độ quay thay vì phụ thuộc vào tín hiệu vệ tinh.

Theo Ivo Müürsepp, giảng viên cao cấp tại Đại học Công nghệ Tallinn của Estonia, chuỗi sự cố gần đây cho thấy Nga có thể đang vận hành một mạng lưới thiết bị gây nhiễu cỡ nhỏ theo mô hình phân tán. Thay vì sử dụng một trạm phát công suất lớn dễ bị phát hiện, cách tiếp cận này dựa vào nhiều thiết bị nhỏ đặt rải rác trên diện rộng để làm suy yếu hoặc phá vỡ tín hiệu GPS. Đáng chú ý, các thiết bị này có thể được đặt cùng vị trí với các cột phát sóng di động. Cột phát sóng di động là hạ tầng viễn thông dùng để cung cấp tín hiệu cho điện thoại và dữ liệu không dây; nếu bị tích hợp thêm thiết bị gây nhiễu, chúng có thể vừa hoạt động như một trạm mạng thông thường vừa phát tín hiệu làm rối hệ thống định vị vệ tinh trong khu vực lân cận. Đây là một giả thuyết đáng chú ý vì nó cho thấy hoạt động tác chiến điện tử, tức việc sử dụng sóng điện từ để làm gián đoạn thiết bị đối phương, có thể đang được triển khai theo cách linh hoạt và khó truy vết hơn trước.

Vụ việc lần này không phải trường hợp đầu tiên. Từ tháng 3/2024, một máy bay RAF chở người tiền nhiệm của ông Healey là Grant Shapps cũng từng gặp trục trặc kỹ thuật tương tự gần Kaliningrad, vùng lãnh thổ tách rời của Nga nằm giữa Ba Lan và Litva. Gần đây hơn, không quân Romania đã bắn hạ một hệ thống máy bay không người lái, nhiều khả năng có nguồn gốc từ Ukraine, sau khi nó trôi vào không phận Estonia từ phía Nga. Giới chức Estonia cho rằng nguyên nhân dẫn đến sai lệch đường bay là do tín hiệu GPS bị Nga gây nhiễu. Dữ liệu theo dõi mức độ gián đoạn GPS tại châu Âu cũng cho thấy các điểm nóng nghiêm trọng nhất hiện tập trung quanh lãnh thổ Nga và các khu vực lân cận. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng nhiễu tín hiệu định vị không còn là sự cố cục bộ mà đã trở thành một phần của môi trường an ninh mới ở sườn đông châu Âu.

Theo nhận định từ phía học giả Estonia, mục tiêu chính của Nga có thể mang tính phòng thủ: bảo vệ các địa điểm trong nước trước những cuộc tập kích bằng drone của Ukraine. Drone, hay máy bay không người lái, ngày càng đóng vai trò lớn trong chiến tranh hiện đại nhờ chi phí thấp, khả năng bay linh hoạt và có thể thực hiện trinh sát hoặc tấn công. Đầu tháng này, Ukraine đã tiến hành các đợt tấn công bằng drone vào khu vực gần Moscow, trong khi Nga cũng thường xuyên sử dụng phương tiện tương tự nhằm vào lãnh thổ Ukraine. Trong bối cảnh Anh mới cam kết cung cấp ít nhất 120.000 drone cho Ukraine, tầm quan trọng của việc vô hiệu hóa hệ thống dẫn đường của các thiết bị bay này càng trở nên rõ rệt. Nếu GPS bị gây nhiễu trên diện rộng, drone phụ thuộc vào tín hiệu vệ tinh có thể mất phương hướng, giảm độ chính xác hoặc thậm chí xâm nhập nhầm không phận, như trường hợp vừa được ghi nhận ở Estonia.

Sự cố trên chuyên cơ của Bộ trưởng Quốc phòng Anh cho thấy gây nhiễu GPS không chỉ là vấn đề quân sự mà còn là thách thức trực tiếp đối với an toàn hàng không, hạ tầng số và các dịch vụ phụ thuộc vào định vị vệ tinh. Nhiều hệ thống hiện đại, từ điều hướng máy bay, đồng bộ thời gian mạng viễn thông cho đến internet trên phương tiện di chuyển, đều dựa vào tín hiệu chính xác từ vệ tinh. Khi tín hiệu này bị can thiệp, tác động có thể lan rộng vượt xa phạm vi chiến trường. Trong bối cảnh các cuộc tập trận như Spring Storm 2026 tại Estonia quy tụ hơn 12.000 binh sĩ từ nước chủ nhà và các đồng minh, mọi hành vi gây nhiễu điện tử gần khu vực hoạt động quân sự đều có thể bị xem là tín hiệu leo thang căng thẳng. Vụ việc cũng nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết phải tăng cường các công nghệ cảnh báo nhiễu GPS và các phương án dẫn đường dự phòng để giảm phụ thuộc vào một nguồn tín hiệu duy nhất.