OECD: Doanh nghiệp Mỹ vẫn dẫn đầu về trợ cấp chip, nhưng Trung Quốc hỗ trợ mạnh hơn nếu so theo doanh thu

Một báo cáo mới từ OECD, viết tắt của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, cho thấy các công ty bán dẫn có trụ sở tại Mỹ vẫn là nhóm nhận được nhiều hỗ trợ chính phủ nhất trên thế giới nếu tính theo giá trị tuyệt đối. Tuy nhiên, khi đo theo tỷ lệ so với doanh thu ngành, Trung Quốc lại nổi bật hơn: mức hỗ trợ dành cho các doanh nghiệp chip của nước này đã tiến sát 10% doanh số trong giai đoạn đầu những năm 2020. OECD cho biết thị trường bán dẫn toàn cầu đạt giá trị 631 tỷ USD trong năm 2024 và dự kiến còn tiếp tục tăng trưởng nhờ làn sóng đầu tư vào trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và xe tự hành. Trong báo cáo này, “bán dẫn” được hiểu theo phạm vi gồm thiết kế chip, sản xuất, kiểm thử và đóng gói, nhưng không bao gồm thiết bị sản xuất như máy quang khắc, tức photolithography machines, vốn là công cụ cực kỳ quan trọng để in các mạch siêu nhỏ lên wafer.

Theo OECD, các doanh nghiệp đặt tại Mỹ và châu Á, đặc biệt là Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan, từ lâu đã là lực lượng chủ chốt trong ngành bán dẫn. Trong khoảng hai thập kỷ qua, châu Á ngày càng quan trọng hơn khi nhiều mắt xích trong chuỗi cung ứng được dịch chuyển sang khu vực này. Chuỗi cung ứng ở đây là toàn bộ mạng lưới từ thiết kế, sản xuất, lắp ráp đến phân phối chip. Nhờ đó, châu Á đã trở thành trung tâm toàn cầu về sản xuất và thương mại bán dẫn. Dù vậy, Mỹ vẫn nắm vị thế mạnh ở các phân khúc có giá trị gia tăng cao, nhất là thiết kế chip, tức công đoạn tạo ra kiến trúc và chức năng cốt lõi của bộ vi mạch trước khi bước vào sản xuất. OECD cho biết cơ sở dữ liệu MAGIC của tổ chức này bao phủ một mẫu doanh nghiệp khá lớn tại Mỹ, châu Á và cả châu Âu, nơi có nhiều nhà sản xuất phục vụ ngành ô tô. Tùy từng năm và cách xác định phạm vi ngành, mẫu này đại diện cho khoảng 64% đến 83% doanh số bán dẫn toàn cầu.

Báo cáo nhấn mạnh rằng nếu xét tổng số tiền hỗ trợ, doanh nghiệp Mỹ là bên hưởng lợi lớn nhất. Con số này bao gồm không chỉ các khoản hỗ trợ nhận tại Mỹ mà còn cả hỗ trợ mà các công ty Mỹ nhận được ở những thị trường khác nơi họ hoạt động, chẳng hạn tại châu Á. OECD cũng ghi nhận trợ cấp cho các công ty bán dẫn ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương thuộc OECD tăng đều trong suốt giai đoạn nghiên cứu vì nhiều lý do tương tự. Trong khi đó, hỗ trợ dành cho các nhà sản xuất chip Trung Quốc được mô tả là không quá lớn nếu nhìn theo giá trị tuyệt đối, nhưng lại rất đáng kể nếu đặt cạnh doanh thu của chính họ. Nói cách khác, tỷ lệ trợ cấp trên mỗi USD bán hàng của doanh nghiệp Trung Quốc cao hơn rõ rệt. OECD cho rằng điều này phản ánh chiến lược hỗ trợ kéo dài nhiều năm của Bắc Kinh đối với ngành mạch tích hợp, còn gọi là integrated circuit industry, tức lĩnh vực sản xuất các con chip chứa hàng triệu đến hàng tỷ linh kiện điện tử siêu nhỏ trên một đế silicon.

OECD cho rằng mức hỗ trợ tương đối lớn của Trung Quốc còn gắn với các thay đổi địa chính trị từ năm 2018, khi các đối tác thương mại bắt đầu siết xuất khẩu công nghệ bán dẫn. Kiểm soát xuất khẩu là biện pháp hạn chế bán hoặc chuyển giao công nghệ, linh kiện hay phần mềm nhạy cảm sang một số quốc gia nhất định. Trong bối cảnh đó, việc tăng hỗ trợ nội địa trở thành công cụ để Trung Quốc củng cố năng lực tự chủ công nghệ. Báo cáo cũng chỉ rõ các hình thức hỗ trợ mà chính phủ sử dụng để thúc đẩy ngành bán dẫn gồm ưu đãi thuế, trợ cấp trực tiếp và các khoản vay ưu đãi. Ưu đãi thuế là việc giảm hoặc miễn nghĩa vụ thuế cho doanh nghiệp, còn vay ưu đãi là khoản tín dụng có lãi suất thấp hoặc điều kiện dễ tiếp cận hơn thị trường. Tuy nhiên, OECD lưu ý báo cáo không tính đến phần vốn góp trực tiếp của nhà nước, tức government equity, khi chính phủ mua cổ phần trong doanh nghiệp.

Một chi tiết đáng chú ý được nhắc tới là vào tháng 8 năm ngoái, chính quyền Trump đã nắm 9,9% cổ phần tại Intel, nhà sản xuất chip đang gặp khó khăn, thông qua một thỏa thuận đầu tư trị giá 8,9 tỷ USD. Trong đó có 5,7 tỷ USD đến từ các khoản tài trợ theo CHIPS Act đã được phê duyệt trước đó nhưng chưa giải ngân. CHIPS Act là đạo luật của Mỹ nhằm khuyến khích sản xuất bán dẫn trong nước, giảm phụ thuộc vào nguồn cung nước ngoài và củng cố an ninh công nghệ. Ngoài trợ cấp trực tiếp, Washington cũng đang tìm cách thúc đẩy sản xuất chip nội địa bằng chính sách thuế quan, tức tariffs, là các loại thuế áp lên hàng nhập khẩu để bảo vệ ngành sản xuất trong nước. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này có thể cần nhiều năm mới thấy rõ, bởi việc xây dựng một fab, tức nhà máy chế tạo chip, thường mất thời gian rất dài, đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ, công nghệ phức tạp và chuỗi cung ứng ổn định.

Dù cuộc đua trợ cấp ngày càng gay gắt, xu hướng chung của thị trường bán dẫn vẫn là đi lên. OECD dự báo đà tăng trưởng sẽ tiếp tục được thúc đẩy bởi nhu cầu từ datacenter, hay trung tâm dữ liệu, nơi vận hành các dịch vụ đám mây và mô hình AI; từ trí tuệ nhân tạo, lĩnh vực cần lượng chip xử lý khổng lồ; và từ xe tự hành, vốn phụ thuộc vào cảm biến, bộ xử lý và hệ thống tính toán thời gian thực. Điều đó cho thấy bán dẫn không còn chỉ là một ngành công nghiệp nền tảng, mà đã trở thành tài sản chiến lược trong cạnh tranh kinh tế và công nghệ toàn cầu. Báo cáo của OECD vì vậy không chỉ phản ánh ai đang chi nhiều tiền hơn cho ngành chip, mà còn cho thấy cách các nền kinh tế lớn đang định vị lại vai trò của mình trong chuỗi giá trị công nghệ của thập niên tới.