Quốc hội Anh cảnh báo kế hoạch dịch vụ dùng chung 1,15 tỷ bảng có thể đổ vỡ vì Bộ Tài chính chần chừ

Ủy ban Tài khoản Công (PAC) của Quốc hội Anh vừa đưa ra cảnh báo mạnh mẽ rằng chiến lược dịch vụ dùng chung trị giá 1,15 tỷ bảng của chính phủ có nguy cơ trở nên “khó khả thi” nếu Bộ Tài chính Anh (HM Treasury – HMT) tiếp tục do dự trong việc tham gia đầy đủ. Điều gây tranh cãi là HMT chính là đơn vị đã cấp ngân sách cho chương trình trong nhiều năm, nhưng lại chưa cam kết chắc chắn sẽ tự chuyển sang mô hình mới. Theo PAC, điều này tạo ra một “tín hiệu uy tín rất kém” đối với toàn bộ dự án, bởi các cơ quan khác bị yêu cầu tham gia trong khi cơ quan tài trợ lớn nhất lại chưa thực sự tin vào lợi ích của kế hoạch.

Trọng tâm của tranh luận hiện nay là Matrix, một trong năm “cụm” triển khai thuộc chương trình dịch vụ dùng chung toàn chính phủ. Mô hình “cụm” ở đây có thể hiểu là nhóm nhiều bộ, ngành và cơ quan công cùng sử dụng một nền tảng công nghệ thống nhất thay vì mỗi đơn vị vận hành hệ thống riêng. Matrix được thiết kế để phục vụ hàng loạt cơ quan như Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ, Văn phòng Nội các, Bộ An ninh Năng lượng và Net Zero, Bộ Giáo dục, Bộ Y tế và Chăm sóc Xã hội, cùng chính HMT. Nền tảng được chọn là Workday – phần mềm đám mây chuyên về tài chính và nhân sự. Workday thuộc nhóm ERP, tức hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp, giúp tích hợp các chức năng như kế toán, nhân sự, mua sắm và quản trị vận hành vào một nền tảng thống nhất.

Theo thư gửi PAC hồi tháng trước, HMT cho biết họ sẽ chưa quyết định có rời hệ thống hiện tại là Oracle Fusion SaaS cho đến tháng 12. Oracle Fusion là bộ phần mềm doanh nghiệp chạy theo mô hình SaaS, viết tắt của Software as a Service – tức phần mềm được cung cấp qua internet dưới dạng dịch vụ thuê bao thay vì cài đặt và vận hành hoàn toàn tại chỗ. Việc HMT đang sử dụng Oracle Fusion cho tài chính và nhân sự nhưng lại được kỳ vọng chuyển sang Workday khiến bài toán chuyển đổi trở nên nhạy cảm, bởi các dự án thay đổi hệ thống lõi thường liên quan đến dữ liệu, quy trình, đào tạo nhân sự và rủi ro gián đoạn vận hành.

Chính phủ Anh kỳ vọng chương trình này sẽ giúp tiết kiệm tới 4,3 tỷ bảng trong vòng 15 năm bằng cách đưa 17 bộ ngành và khoảng 300 cơ quan trực thuộc hoặc bán độc lập lên các hệ thống ERP và HR dùng chung. HR là viết tắt của Human Resources, tức quản trị nhân sự. Ý tưởng cốt lõi là giảm trùng lặp công nghệ, chuẩn hóa quy trình và cắt chi phí vận hành. Tuy nhiên, PAC nhấn mạnh rằng lợi ích tài chính của cụm Matrix phụ thuộc lớn vào việc HMT và Bộ Giáo dục thực sự tham gia. Nếu hai đơn vị lớn này đứng ngoài hoặc trì hoãn, các tính toán hiệu quả đầu tư có thể không còn đúng như kế hoạch ban đầu.

Báo cáo của PAC không chỉ nhắm vào HMT mà còn chỉ trích cách điều phối của Văn phòng Nội các, cơ quan đóng vai trò trung tâm trong bộ máy hành pháp Anh. Theo PAC, việc triển khai đang bị cản trở bởi quản trị quá phức tạp, thiếu quyền sở hữu rõ ràng, mức độ cam kết không đồng đều giữa các bộ, tiến độ chuẩn bị dữ liệu chậm và đặc biệt là quản lý kém các “interdependencies” – tức các mối phụ thuộc lẫn nhau giữa chương trình dịch vụ dùng chung và những dự án số hóa khác của chính phủ. Trong các dự án công nghệ quy mô lớn, nếu một hệ thống chưa sẵn sàng nhưng lại là điều kiện để hệ thống khác vận hành, toàn bộ tiến độ có thể bị kéo lùi dây chuyền.

PAC cho biết Văn phòng Nội các từng tin rằng HMT và Bộ Giáo dục đã đồng ý tham gia ngay từ đầu, đồng thời xem việc gia nhập hệ thống dịch vụ dùng chung là bắt buộc chứ không phải tùy chọn. Tuy nhiên, HMT hiện lập luận rằng họ có quyền đơn phương quyết định có tiếp tục tham gia cụm Matrix hay không, dựa trên đánh giá của Accounting Officer – quan chức chịu trách nhiệm cao nhất về tính hợp pháp, hiệu quả và giá trị đồng tiền trong chi tiêu công. Theo PAC, nếu các bộ lớn đều áp dụng cách tiếp cận “xét từng trường hợp”, chiến lược xây dựng “Một nền công vụ thống nhất” của chính phủ sẽ bị suy yếu nghiêm trọng, vì một chương trình chỉ hiệu quả khi mọi bên cùng tham gia theo chuẩn chung.

Một điểm khiến các nghị sĩ thêm lo ngại là sự thiếu nhất quán trong các con số ngân sách. Văn phòng Nội các từng đưa ra các mức chi phí khác nhau, từ 846 triệu bảng theo kỳ rà soát chi tiêu đến khoảng 1,6 tỷ bảng trong các ước tính khác. Sự chênh lệch lớn này làm dấy lên câu hỏi về độ tin cậy của kế hoạch tài chính, nhất là khi chương trình có thể ảnh hưởng đến khoảng 470.000 công chức. Với quy mô như vậy, chỉ cần sai lệch nhỏ trong giả định chi phí, tiến độ hoặc mức độ tham gia của các bộ cũng có thể tạo ra tác động ngân sách rất lớn.

Theo kế hoạch ban đầu, các cụm sẽ bắt đầu đưa người dùng từ các bộ ngành lên nền tảng mới trong giai đoạn từ tháng 7/2026 đến tháng 3/2029. Tuy nhiên, thời điểm khởi động hiện đã bị lùi đến tháng 12 năm nay. PAC cảnh báo rằng nếu không sớm giải quyết các vấn đề cốt lõi, chiến lược dịch vụ dùng chung có thể trở thành một sáng kiến công nghệ công thất bại khác của chính phủ Anh. Thông điệp của ủy ban khá rõ ràng: hoặc Văn phòng Nội các nhanh chóng chứng minh được dự án vẫn khả thi và đáng tiền, hoặc chính phủ nên cân nhắc dừng lại trước khi tiếp tục tiêu tốn thêm ngân sách công.