Quốc hội Anh chỉ trích kế hoạch định danh số: Triển khai vội vã, làm xói mòn niềm tin công chúng

Nỗ lực thúc đẩy định danh số tại Anh đang vấp phải làn sóng chỉ trích mạnh mẽ từ các nghị sĩ, sau khi chính phủ công bố kế hoạch được cho là đi trước chính sách thực tế nhiều bước. Trong báo cáo mới công bố tuần này, Ủy ban Nội vụ của Quốc hội Anh kết luận rằng cách xử lý kế hoạch định danh số bắt buộc của chính phủ là “vội vàng, thiếu cân nhắc và không đưa ra được lập luận thuyết phục”. Định danh số, hiểu đơn giản là hệ thống xác minh danh tính bằng phương thức điện tử để người dân truy cập dịch vụ công hoặc chứng minh nhân thân trực tuyến, vốn được xem là nền tảng quan trọng cho chính phủ số. Tuy nhiên, theo các nghị sĩ, việc công bố quá sớm khi chưa có khung chính sách rõ ràng đã khiến niềm tin của công chúng bị tổn hại ngay từ đầu.

Báo cáo cho biết trước khi đưa ra thông báo, chính phủ gần như không tiến hành quá trình xây dựng chính sách một cách chặt chẽ, cũng không tổ chức tham vấn công khai đầy đủ. Tham vấn công khai là bước lấy ý kiến từ người dân, chuyên gia, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội trước khi ban hành chính sách có tác động rộng. Việc bỏ qua giai đoạn này khiến các bộ trưởng lúng túng trước những câu hỏi cơ bản liên quan đến quyền riêng tư, cơ chế triển khai, các biện pháp bảo vệ và cách hệ thống sẽ hoạt động trong thực tế. Ủy ban nhận định đề xuất này xuất hiện quá đột ngột, gây lo ngại và bất định, đồng thời cảnh báo cách phát triển chính sách thiếu nhất quán như vậy không thể lặp lại nếu chính phủ muốn khôi phục lòng tin xã hội.

Điểm đáng chú ý là các nghị sĩ không bác bỏ hoàn toàn ý tưởng định danh số. Theo họ, nếu được thiết kế đúng cách, hệ thống này vẫn có thể giúp người dân tiếp cận dịch vụ công thuận tiện hơn, giảm thủ tục giấy tờ và tăng hiệu quả xác minh. Tuy nhiên, Quốc hội cho rằng chính phủ đang đối xử với một hạ tầng nhận dạng quốc gia như thể đây là một đợt ra mắt sản phẩm công nghệ vào phút chót. Hạ tầng nhận dạng quốc gia là tập hợp các hệ thống, quy trình và cơ sở dữ liệu phục vụ việc xác thực danh tính ở quy mô toàn quốc, nên đòi hỏi chuẩn bảo mật, khung pháp lý và sự đồng thuận xã hội cao hơn nhiều so với một dịch vụ số thông thường.

Sự phản đối với kế hoạch rộng hơn đã gia tăng trong nhiều tháng qua. Thị trưởng Greater Manchester, Andy Burnham, từng cảnh báo rằng việc gắn định danh số với kiểm tra điều kiện việc làm có thể tạo ra một “hệ thống ID quốc gia qua cửa sau”. Cụm từ “cửa sau” ở đây ám chỉ việc một cơ chế quy mô lớn được triển khai gián tiếp, không tuyên bố rõ ràng là bắt buộc nhưng trên thực tế lại trở thành điều kiện gần như không thể né tránh. Các tổ chức bảo vệ quyền riêng tư và quyền tự do dân sự cũng liên tục bày tỏ lo ngại về giám sát, chia sẻ dữ liệu và hiện tượng “function creep” – tức việc một hệ thống ban đầu được tạo ra cho một mục đích cụ thể nhưng sau đó dần bị mở rộng sang nhiều mục đích khác mà người dân không lường trước.

Cách chính phủ tổ chức tham vấn cũng đang bị soi xét gắt gao. Tháng trước, giới chức đã không cho phóng viên tham gia một sự kiện của hội đồng tư vấn về định danh số. Hội đồng tư vấn là nhóm chuyên gia được lập ra để đóng góp ý kiến cho chính sách, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật phức tạp. Động thái loại báo chí khỏi sự kiện không những không xoa dịu tranh cãi mà còn làm gia tăng cáo buộc rằng các bộ trưởng đang cố xây dựng những mảnh ghép quan trọng của hạ tầng nhận dạng quốc gia sau cánh cửa đóng kín. Chủ tịch Ủy ban, bà Karen Bradley, mô tả những nỗ lực ban đầu của chính phủ là “không khác gì một màn fiasco”, tức một sự vụ rối ren và thất bại nghiêm trọng ngay từ khâu triển khai.

Báo cáo cũng nhấn mạnh mối lo ngày càng lớn quanh việc kiểm tra quyền làm việc bằng công cụ số, dù chính phủ đã lùi bước khỏi kế hoạch thẻ căn cước do nhà nước cấp bắt buộc hồi đầu năm nay. Kiểm tra quyền làm việc là quy trình xác minh một cá nhân có đủ điều kiện pháp lý để làm việc tại Anh hay không. Các nghị sĩ cảnh báo rằng nếu cơ chế kiểm tra số trở thành bắt buộc, trên thực tế người dân Anh có thể sẽ phải sở hữu hộ chiếu hoặc định danh số mới có thể đi làm hợp pháp. Điều này đặc biệt nhạy cảm với những người không có hộ chiếu, bởi tác động của chính sách đối với nhóm này gần như chưa được làm rõ trong các tài liệu tham vấn.

Theo Ủy ban, việc khôi phục niềm tin sẽ không dễ dàng, nhất là khi chính phủ Anh bị đánh giá có “thành tích không tốt” trong các chương trình chuyển đổi số trước đây. Chuyển đổi số trong khu vực công là quá trình đưa công nghệ vào vận hành dịch vụ nhà nước, từ quản lý dữ liệu, xác thực người dùng đến tự động hóa quy trình. Đây là lĩnh vực đòi hỏi không chỉ công nghệ mà còn cả quản trị, an ninh mạng và năng lực triển khai ở quy mô lớn. Vì vậy, thông điệp từ các nghị sĩ là khá rõ ràng: định danh số có thể là một công cụ hữu ích, nhưng chỉ khi chính phủ chứng minh được họ có kế hoạch minh bạch, cơ chế bảo vệ dữ liệu đáng tin cậy và năng lực thực thi đủ vững để không lặp lại các thất bại công nghệ công trước đây.