Tham vọng AI của châu Âu đang phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng nước ngoài

Dù châu Âu là một trong những thị trường lớn nhất thế giới về hạ tầng trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo, các doanh nghiệp đặt trụ sở tại Liên minh châu Âu (EU) hiện chỉ giữ một phần rất nhỏ giá trị của thị trường này. Theo Hiệp hội Điện tử Toàn cầu (GEA), doanh nghiệp EU chỉ chiếm khoảng 6% thị trường chất bán dẫn cho trung tâm dữ liệu, 7% mảng sản xuất và lắp ráp máy chủ, cùng 8% hạ tầng đám mây trong khối. Trung tâm dữ liệu là các cơ sở chứa hàng loạt máy chủ để xử lý, lưu trữ và vận hành dịch vụ số; còn hạ tầng đám mây là hệ thống tài nguyên điện toán cung cấp qua Internet, cho phép doanh nghiệp thuê máy chủ, lưu trữ và phần mềm theo nhu cầu.

Trong báo cáo mang tên “From Chips to Systems: Building an End-to-End EU Strategy for Data Centre, Cloud Infrastructure and AI”, GEA cho rằng Đạo luật Phát triển Đám mây và AI của châu Âu, viết tắt là CADA, đặt mục tiêu tăng ít nhất gấp ba năng lực trung tâm dữ liệu của khối trong vòng 5 đến 7 năm tới. Tuy nhiên, nếu không xây dựng được hệ sinh thái công nghiệp nội khối, phần lớn giá trị kinh tế do làn sóng đầu tư AI tạo ra có thể tiếp tục rơi vào tay các nhà cung cấp ngoài châu Âu. Khái niệm “hệ sinh thái công nghiệp” ở đây bao gồm toàn bộ mạng lưới từ thiết kế chip, sản xuất linh kiện, lắp ráp thiết bị cho tới vận hành dịch vụ.

GEA nhận định châu Âu đã tụt lại phía sau trong nhiều mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng điện tử. Đài Loan hiện thống trị hoạt động sản xuất chip theo hợp đồng, tức mô hình các công ty chuyên gia công chip cho thương hiệu khác, đồng thời sản xuất phần lớn bộ xử lý tiên tiến nhất thế giới. Nhiều bộ xử lý này được thiết kế bởi các công ty Mỹ. Trong khi đó, Hàn Quốc và Mỹ dẫn đầu thị trường bộ nhớ, loại linh kiện thiết yếu giúp máy chủ và hệ thống AI lưu trữ dữ liệu tạm thời để xử lý nhanh hơn. Ở mảng máy chủ, phần lớn nhà sản xuất lớn là doanh nghiệp Mỹ, với Lenovo của Trung Quốc là ngoại lệ nổi bật. Mỹ cũng đang chiếm ưu thế ở thiết bị mạng và lưu trữ, khiến châu Âu có rất ít nhà cung cấp quy mô lớn của riêng mình.

Một luận điểm trọng tâm của báo cáo là máy chủ, nhờ nhu cầu xử lý AI bùng nổ, đã trở thành động lực tăng trưởng chính của toàn ngành điện tử kể từ năm 2024. Máy chủ là những hệ thống máy tính hiệu năng cao được thiết kế để phục vụ nhiều người dùng hoặc ứng dụng cùng lúc, khác với máy tính cá nhân thông thường. Theo các dự báo được GEA trích dẫn, đến năm 2030, máy chủ có thể vượt cả điện thoại thông minh và điện tử ô tô để trở thành phân khúc lớn nhất của ngành điện tử toàn cầu. Điều này đồng nghĩa quốc gia hoặc khu vực nào kiểm soát tốt chuỗi giá trị máy chủ sẽ có lợi thế lớn trong kỷ nguyên AI.

Báo cáo xem hạ tầng trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và AI là thị trường có ý nghĩa chiến lược hàng đầu đối với “chủ quyền công nghệ” của EU. Chủ quyền công nghệ là khả năng một khu vực tự chủ về các công nghệ cốt lõi, giảm phụ thuộc vào nhà cung cấp bên ngoài trong những lĩnh vực thiết yếu. Các cụm máy chủ quy mô lớn hiện là hạ tầng sống còn cho nhiều dịch vụ quan trọng, từ tài chính, y tế đến hành chính công. Trong khi đó, các dịch vụ đám mây chạy trên những trung tâm dữ liệu này đã trở thành nền tảng không thể thiếu trong việc thiết kế, sản xuất và vận hành nhiều loại hàng hóa vật lý.

GEA cho rằng việc chỉ hỗ trợ từng phần riêng lẻ của chuỗi cung ứng sẽ không đủ để tạo ra một ngành công nghiệp châu Âu có sức cạnh tranh. Thay vào đó, EU cần một chiến lược đầu-cuối, hay “end-to-end”, nghĩa là bao phủ toàn bộ chuỗi giá trị từ chip đến hệ thống hoàn chỉnh. Báo cáo nhắc tới Chips Act 2.0 và CADA như những bước đi đúng hướng. Chips Act 2.0 là cách gọi các nỗ lực chính sách tiếp theo nhằm tăng cường năng lực bán dẫn của châu Âu, trong đó bán dẫn là vật liệu và linh kiện nền tảng để chế tạo chip. Ngoài ra, GEA nhấn mạnh rằng bảng mạch in, dịch vụ sản xuất điện tử, đóng gói tiên tiến và đế nền cũng cần được coi là mục tiêu rõ ràng trong chiến lược công nghiệp. Đóng gói tiên tiến là công nghệ kết nối nhiều chip hoặc thành phần bán dẫn trong một cấu trúc tối ưu hơn về hiệu năng và điện năng; còn đế nền là lớp vật liệu trung gian giúp gắn chip với bảng mạch và truyền tín hiệu.

Báo cáo cũng thừa nhận EU khó có thể tự xây dựng toàn bộ chuỗi cung ứng này chỉ bằng các công ty nội khối. Vì vậy, hướng đi thực tế hơn là tận dụng sức hút của thị trường châu Âu để khuyến khích các tập đoàn công nghệ và sản xuất toàn cầu mở rộng hiện diện tại đây. Điều đó có thể bao gồm đầu tư nhà máy, hợp tác với doanh nghiệp công nghệ châu Âu và liên kết với các tổ chức nghiên cứu nhằm lan tỏa năng lực sản xuất trong khu vực. Nói cách khác, mục tiêu không chỉ là mua công nghệ từ bên ngoài, mà là từng bước “neo” thêm nhiều khâu giá trị vào châu Âu.

Đề xuất của GEA phần nào gợi nhớ nỗ lực phục hồi sản xuất nội địa tại Mỹ, đặc biệt dưới thời Donald Trump, nhưng cách tiếp cận của châu Âu được cho là mềm hơn. Thay vì dựa mạnh vào thuế quan hoặc đe dọa loại trừ hàng ngoại, EU được khuyến nghị dùng các biện pháp khuyến khích đầu tư để thu hút sản xuất. Đây có thể là trợ cấp, ưu đãi thuế hoặc hỗ trợ hạ tầng. Tuy nhiên, câu hỏi lớn vẫn còn nguyên: liệu các quốc gia thành viên EU có đủ quyết tâm chính trị để cùng theo đuổi mục tiêu này hay không, và liệu châu Âu có thể đảo ngược sự phụ thuộc sâu sắc vào công nghệ nước ngoài trong một sớm một chiều hay không.