Ấn Độ muốn đưa AI đến nơi có dữ liệu, thay vì mở kho dữ liệu cho các hãng công nghệ

Thay vì chuyển những kho dữ liệu khổng lồ đến các nhà phát triển trí tuệ nhân tạo, Ấn Độ đang đề xuất làm điều ngược lại: đưa mô hình AI đến môi trường chứa dữ liệu để huấn luyện dưới sự kiểm soát của bên cung cấp. Cách tiếp cận này nhằm thúc đẩy AI phục vụ nhu cầu trong nước mà không trao cho các tập đoàn công nghệ quyền tiếp cận rộng rãi những nguồn thông tin có giá trị.

Đề xuất xuất hiện khi tranh luận pháp lý vẫn tiếp diễn về việc các nhà phát triển mô hình ngôn ngữ lớn — loại AI học từ lượng văn bản đồ sộ để hiểu và tạo ngôn ngữ — được phép sử dụng dữ liệu của người khác đến đâu và có phải trả tiền hay không. Với New Delhi, vấn đề còn là ai sẽ xây dựng các mô hình phù hợp với đất nước và ai giữ quyền quyết định đối với dữ liệu.

Bộ Điện tử và Công nghệ thông tin Ấn Độ đề xuất khuôn khổ mang tên Kiến trúc trao quyền và bảo vệ dữ liệu phục vụ huấn luyện AI, viết tắt là DEPA. Giáo sư Ajay Kumar Sood, Cố vấn khoa học chính của Chính phủ Ấn Độ, tóm tắt nguyên tắc: “Mô hình di chuyển đến dữ liệu, thay vì dữ liệu di chuyển đến mô hình”.

Trong thiết kế này, các bên cung cấp dữ liệu huấn luyện, gọi là TDP, có thể là bệnh viện, ngân hàng hoặc cơ quan nhà nước. Họ chia sẻ dữ liệu đã được ẩn danh và mã hóa với các nền tảng trao đổi dữ liệu, gọi là DEP. Những đơn vị sử dụng dữ liệu huấn luyện, gọi là TDC, tiếp cận dữ liệu tại đây để huấn luyện mô hình theo quy tắc do bên cung cấp đặt ra.

Như vậy, khẩu hiệu “đưa mô hình đến dữ liệu” không có nghĩa dữ liệu tuyệt đối không được chuyển đi. Điểm cốt lõi là hoạt động huấn luyện diễn ra trong môi trường trao đổi có kiểm soát, thay vì cung cấp dữ liệu để nhà phát triển tùy ý sử dụng.

Theo khuôn khổ của bộ, các nền tảng trao đổi sẽ vận hành môi trường dữ liệu an toàn dựa trên phần cứng, được thiết kế để dữ liệu tiếp tục được mã hóa và cô lập ngay cả trong quá trình xử lý. Mã hóa biến thông tin thành dạng không thể đọc trực tiếp nếu thiếu quyền hoặc cơ chế giải mã phù hợp; còn cô lập giúp hạn chế sự tiếp cận từ bên ngoài môi trường được bảo vệ.

Đề xuất cũng yêu cầu áp dụng quyền riêng tư vi sai, một nhóm kỹ thuật thường bổ sung nhiễu có kiểm soát để giảm khả năng suy ra thông tin của từng cá nhân từ kết quả phân tích hoặc mô hình. Mục tiêu là hạn chế việc AI học hoặc tiết lộ thông tin riêng của một người. Mọi hoạt động trong môi trường an toàn sẽ được ghi vào nhật ký không thể sửa đổi để phục vụ kiểm toán. Đây là những yêu cầu trong thiết kế, chưa phải bằng chứng rằng hệ thống đã được triển khai đầy đủ.

Y tế là một lĩnh vực được kỳ vọng hưởng lợi. Chính phủ Ấn Độ muốn kết nối các nguồn dữ liệu hiện còn phân mảnh để hỗ trợ AI chẩn đoán, khám phá thuốc và quản lý sức khỏe cộng đồng.

Trong tài chính, nơi Ấn Độ có hàng nghìn ngân hàng, khuôn khổ đặt kỳ vọng việc chia sẻ dữ liệu an toàn có thể giúp mở rộng tín dụng chính thức tới nhóm khoảng 400 triệu cá nhân và doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa đang chưa được phục vụ đầy đủ. Đây là tiềm năng được nêu trong tài liệu, không phải kết quả đã đạt được.

Giáo dục cũng nằm trong tầm ngắm. DEPA được kỳ vọng khắc phục khó khăn về khả năng liên thông dữ liệu — tức việc các hệ thống khác nhau có thể trao đổi và sử dụng thông tin của nhau — để hỗ trợ học tập cá nhân hóa và chứng nhận kỹ năng có thể sử dụng giữa nhiều hệ thống. Tài liệu đặt mục tiêu trong bối cảnh Ấn Độ có khoảng 250 triệu học sinh, sinh viên và thị trường công nghệ giáo dục trị giá 29 tỷ USD.

DEPA gắn với hướng đi rộng hơn của Ấn Độ về hạ tầng số công cộng: những nền tảng số được nhà nước hỗ trợ xây dựng để nhiều tổ chức cùng sử dụng, thay vì để thị trường phụ thuộc vào một vài doanh nghiệp công nghệ lớn. Các ví dụ được nhắc tới gồm hệ thống thanh toán UPI và nền tảng gọi xe Bharat Taxi không thu hoa hồng.

New Delhi đồng thời xem đây là công cụ ngoại giao công nghệ. Ấn Độ đã chia sẻ hạ tầng số công cộng với các quốc gia hữu nghị; tài liệu DEPA cũng định vị sáng kiến này như một đóng góp cho hệ sinh thái AI toàn cầu có trách nhiệm và bao trùm hơn.

Tuy nhiên, khoảng cách từ khuôn khổ đến vận hành vẫn chưa rõ. Dù Ấn Độ đã có một số nền tảng trao đổi dữ liệu, nguồn thông tin hiện có chưa cho biết còn bao nhiêu việc phải hoàn thành để DEPA trở thành hiện thực. Tham vọng đã rõ: khai thác dữ liệu cho AI mà không mặc nhiên đánh đổi quyền kiểm soát của bên cung cấp.