Anh muốn đẩy tin tức “đáng tin cậy” lên trước trên mạng xã hội, mở ra tranh luận mới về tự do ngôn luận

Chính phủ Anh đang đề xuất một thay đổi lớn đối với cách tin tức xuất hiện trên mạng xã hội: các nguồn tin được xem là “đáng tin cậy” sẽ cần được hiển thị nổi bật hơn giữa dòng nội dung dày đặc trên nền tảng số. Đề xuất này được nêu trong một Green Paper của Bộ Văn hóa, Truyền thông và Thể thao Anh (DCMS) — Green Paper là tài liệu tham vấn chính sách, được công bố để lấy ý kiến trước khi chính phủ quyết định có biến ý tưởng thành luật hoặc quy định hay không. Theo DCMS, mục tiêu là giúp người dùng tiếp cận dễ hơn với các nguồn tin đáng tin cậy trong bối cảnh thói quen tiêu thụ tin tức đã thay đổi mạnh, đặc biệt ở nhóm trẻ.

Báo cáo của DCMS cho biết 75% người trẻ từ 16 đến 24 tuổi hiện xem mạng xã hội là nguồn tin tức chính, trong khi hơn một nửa người trưởng thành tại Anh cũng dùng mạng xã hội như một trong các kênh cập nhật thông tin. Tuy nhiên, chính môi trường này lại là nơi thông tin sai lệch lan truyền nhanh nhất. Báo cáo nhấn mạnh rằng nội dung trên nền tảng ngày càng bị chi phối bởi thuật toán và AI. Thuật toán là hệ thống tự động quyết định người dùng sẽ nhìn thấy gì dựa trên hành vi, sở thích và khả năng tương tác; còn AI, tức trí tuệ nhân tạo, ngày càng được dùng để sắp xếp, đề xuất và thậm chí tạo ra nội dung. Khi mục tiêu tối ưu là “engagement” — tức mức độ tương tác như nhấp, bình luận, chia sẻ — thì nội dung giật gân hoặc gây tranh cãi có thể được ưu tiên hơn giá trị thông tin công cộng.

Theo đề xuất, các công ty mạng xã hội và nền tảng chia sẻ video có thể phải bảo đảm nội dung tin tức từ các nhà cung cấp Public Service Media, viết tắt là PSM, được “dễ thấy và dễ tìm”. PSM là nhóm truyền thông phục vụ lợi ích công chúng, thường chịu tiêu chuẩn quản lý cao hơn về độ chính xác, an toàn nội dung và trách nhiệm xã hội. Tại Anh, nhóm này gồm BBC, ITV, STV, Channel 4, S4C và Channel 5, cùng với khả năng mở rộng sang một số nhà cung cấp tin tức đáng tin cậy khác. DCMS gợi ý rằng việc ưu tiên có thể được thực hiện bằng cách đưa các nhà xuất bản tin tức quốc gia và địa phương lên vị trí nổi bật hơn trong kết quả tìm kiếm hoặc recommendation feeds — tức luồng gợi ý nội dung mà nền tảng tự động đề xuất cho người dùng.

Điểm đáng chú ý là London chưa chốt cách áp dụng cụ thể. DCMS cho biết họ đang tìm kiếm ý kiến về việc liệu các nền tảng có thể tự nguyện thực hiện hay không, có nên ưu tiên toàn bộ nội dung từ PSM hay chỉ một phần, và những nền tảng nào sẽ thuộc phạm vi điều chỉnh. Cách tiếp cận này cho thấy chính phủ muốn tránh đưa ra một mô hình cứng ngay từ đầu, nhưng đồng thời cũng mở ra nhiều câu hỏi: ai sẽ xác định thế nào là “đáng tin cậy”, tiêu chí đánh giá ra sao, và liệu các nền tảng có buộc phải thay đổi sâu hệ thống phân phối nội dung của mình hay không.

Đề xuất nhanh chóng làm dấy lên lo ngại từ các nhóm bảo vệ tự do biểu đạt. Những người chỉ trích cho rằng việc nhà nước tham gia vào quá trình xác định nguồn tin nào nên được ưu tiên có thể bị xem là một hình thức định hướng dư luận. Tổ chức vận động Index on Censorship cảnh báo rằng vấn đề không nằm ở mục tiêu giảm misinformation và disinformation — hai khái niệm chỉ thông tin sai lệch, trong đó misinformation thường là sai nhưng không nhất thiết có chủ đích, còn disinformation là thông tin sai được phát tán có chủ ý — mà nằm ở quyền lực định nghĩa đâu là nguồn tin đáng tin. Nếu quyền lực đó bị lạm dụng, ranh giới giữa bảo vệ công chúng và kiểm soát thông tin có thể trở nên rất mong manh.

Các chuyên gia pháp lý cũng cho rằng nếu Anh áp dụng yêu cầu “prominence” — tức nghĩa vụ hiển thị nổi bật hơn đối với một số loại nội dung — thì quy định này phải minh bạch và tương xứng. Điều đó đặc biệt quan trọng vì các nền tảng hiện đã phải tuân thủ khung online safety của Anh, tức hệ thống quy định về an toàn trực tuyến nhằm giảm rủi ro từ nội dung độc hại, bất hợp pháp hoặc gây hại cho trẻ em. Nếu bổ sung thêm nghĩa vụ ưu tiên nguồn tin, chính phủ sẽ phải làm rõ cách nhận diện các nhà cung cấp đủ điều kiện, tránh tạo ra xung đột với quyền tự do biểu đạt và trách nhiệm trung lập của nền tảng.

Green Paper lần này không chỉ nói về mạng xã hội mà còn gắn với cải tổ rộng hơn của hệ sinh thái truyền thông công tại Anh. DCMS cho rằng ngành truyền hình đang trải qua một chuyển dịch sâu sắc từ phát sóng truyền thống sang xem trực tuyến theo mô hình tuyến tính trên Internet. “Tuyến tính” ở đây nghĩa là người xem vẫn theo dõi nội dung theo lịch phát sóng cố định, nhưng thay vì qua ăng-ten hay cáp, họ xem qua mạng. Bức tranh hiện nay là một mô hình lai giữa IPTV, DTT, vệ tinh và cáp. IPTV là truyền hình phân phối qua giao thức Internet; DTT, hay digital terrestrial television, là truyền hình số mặt đất, hình thức phát sóng mà nhiều hộ gia đình vẫn đang sử dụng qua hạ tầng phát sóng truyền thống.

Theo DCMS, dù lượng người xem chỉ dùng Internet đang tăng, vẫn còn một bộ phận đáng kể khán giả phụ thuộc vào các nền tảng phát sóng truyền thống. Vấn đề là duy trì mạng DTT trong thời gian dài sẽ khiến các đài truyền hình phải gánh chi phí cho nhiều phương thức phân phối cùng lúc, trong khi số hộ gia đình còn dùng DTT ngày càng giảm. Chính phủ Anh cho rằng ngưỡng không còn hiệu quả kinh tế có thể đến sớm nhất vào năm 2034. Vì vậy, nước này đang xem xét một lộ trình “tắt sóng có kiểm soát” đối với DTT khi giấy phép hiện tại hết hạn vào ngày 31/12/2034, hoặc gia hạn có thời hạn đến cuối năm 2044 trước khi dừng hẳn.

Tham vấn công khai cho Media Green Paper đã bắt đầu từ ngày 23/6 và kéo dài 10 tuần, đến hết ngày 31/8. Đây sẽ là giai đoạn quan trọng để các nền tảng công nghệ, hãng truyền thông, chuyên gia luật và các tổ chức xã hội dân sự tranh luận về một câu hỏi ngày càng cấp bách trong kỷ nguyên số: làm sao bảo đảm người dân, đặc biệt là giới trẻ, tiếp cận được nội dung chất lượng cao mà không biến việc quản lý thông tin thành công cụ can thiệp vào quyền được nghe, được nói và được lựa chọn nguồn tin. Với sự nhạy cảm của chủ đề này, đề xuất của Anh nhiều khả năng sẽ trở thành phép thử lớn cho cách các nền dân chủ xử lý mối quan hệ giữa thuật toán, báo chí công ích và tự do ngôn luận.