Di sản công nghệ đầy mâu thuẫn của chính phủ Anh: Thủ tướng ra đi, bài toán số hóa vẫn còn nguyên

Anh đã thay tới sáu thủ tướng chỉ trong vòng 10 năm, một tốc độ thay đổi quyền lực hiếm thấy nếu so với 34 năm trước đó mới có thêm sáu người đứng đầu chính phủ. Trong quãng thời gian ngắn ngủi của mình, Sir Keir Starmer từng muốn để lại dấu ấn trong ngành công nghệ Anh và cách chính phủ sử dụng công nghệ. Tuy nhiên, kết quả đến nay cho thấy một bức tranh pha trộn giữa tham vọng lớn, triển khai hạn chế và nhiều ưu tiên chính sách mâu thuẫn nhau.

Ngay từ đầu nhiệm kỳ, chính phủ của Starmer đã cố gắng thúc đẩy tăng trưởng mà không tăng thuế, bằng cách tuyên bố có thể tiết kiệm 45 tỷ bảng nhờ áp dụng AI, tức trí tuệ nhân tạo, và automation, hay tự động hóa, trong khu vực công. AI là công nghệ cho phép máy móc xử lý dữ liệu, nhận diện mẫu và hỗ trợ ra quyết định; còn tự động hóa là việc dùng phần mềm hoặc máy móc để thay thế các tác vụ thủ công lặp lại. Chính phủ thậm chí còn đặt tên thân mật là “Humphrey” cho một chatbot AI, tức chương trình hội thoại tự động, như một cách gợi nhắc tới văn hóa đại chúng Anh. Nhưng giới chuyên gia nhanh chóng chỉ trích con số tiết kiệm này là quá lạc quan, và một ủy ban nghị sĩ sau đó cảnh báo rằng việc thổi phồng AI có thể làm cản trở quá trình số hóa dịch vụ công một cách thực chất.

Một trong những thông báo nổi bật khác diễn ra vào tháng 7 năm ngoái, khi Bộ trưởng Công nghệ khi đó là Peter Kyle ký thỏa thuận với Google Cloud. Đây là nhánh điện toán đám mây của Google, cung cấp hạ tầng máy chủ, lưu trữ và công cụ xử lý dữ liệu qua internet thay vì cài đặt tại chỗ. Thỏa thuận được quảng bá với mục tiêu đào tạo kỹ năng công nghệ cho tối đa 100.000 công chức vào năm 2030, đồng thời hỗ trợ mục tiêu đưa 1/10 viên chức nhà nước trở thành “chuyên gia công nghệ”. Google DeepMind, phòng thí nghiệm AI nổi tiếng của Google chuyên về các mô hình học máy tiên tiến, cũng được nhắc đến như một đối tác hỗ trợ triển khai công nghệ mới nổi trong chính phủ. Tuy nhiên, về sau chính phủ phải làm rõ rằng đây không phải là một hợp đồng thương mại cụ thể, cũng không có lịch thanh toán rõ ràng từ phía nhà nước. Điều đó khiến thông báo này mang dáng dấp của một cam kết truyền thông hơn là một chương trình hành động chi tiết.

Thỏa thuận với Google chỉ là một phần trong gói hợp tác gắn với hiệp định thương mại trị giá 42 tỷ USD được công bố cùng chuyến thăm của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Nhưng chỉ một năm sau, chính phủ Anh lại chuyển hướng nhấn mạnh vào “chủ quyền” công nghệ quốc gia, với kế hoạch dùng sức mua công trị giá 400 tỷ bảng để thúc đẩy đổi mới và đầu tư vào công nghệ nội địa. Khái niệm “chủ quyền công nghệ” thường được hiểu là khả năng một quốc gia tự kiểm soát hạ tầng số, dữ liệu, phần mềm và chuỗi cung ứng công nghệ quan trọng, thay vì phụ thuộc quá lớn vào nhà cung cấp nước ngoài. Sự thay đổi nhanh chóng này làm lộ rõ một nghịch lý: vừa muốn tranh thủ năng lực từ các tập đoàn công nghệ Mỹ, vừa muốn giảm lệ thuộc để xây dựng nền công nghệ tự chủ trong nước.

Một điểm yếu khác trong hồ sơ công nghệ của chính phủ là năng lực giám sát các nhà cung cấp lớn. Trường hợp Fujitsu tiếp tục là ví dụ điển hình. Tập đoàn này nằm ở trung tâm vụ bê bối Horizon, một trong những sai lầm tư pháp nghiêm trọng nhất tại Anh, liên quan đến hệ thống CNTT gây ra các cáo buộc oan sai với nhiều nạn nhân. Dù vụ việc bắt đầu từ trước thời Starmer hơn một thập kỷ, việc Fujitsu đến nay vẫn chưa đóng góp vào khoản bồi thường cho các nạn nhân cho thấy nhà nước vẫn gặp khó khi buộc các đối tác công nghệ lớn phải chịu trách nhiệm.

Chính phủ Anh cũng thể hiện sự thiếu nhất quán trong cách quản lý lĩnh vực số. Một mặt, họ theo đuổi cách tiếp cận được mô tả là “ủng hộ tăng trưởng” trong điều tiết thị trường. Nhưng mặt khác, tiến độ thực hiện các khuyến nghị về thị trường điện toán đám mây lại bị đánh giá là chậm chạp đến mức chủ tịch cuộc điều tra của Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường, viết tắt là CMA, đã từ chức trong năm nay. CMA là cơ quan giám sát cạnh tranh, có nhiệm vụ ngăn độc quyền và bảo vệ thị trường vận hành công bằng. Trong khi đó, chính phủ lại đưa ra kế hoạch cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, cho thấy xu hướng sẵn sàng bổ sung quy định mới khi có sức ép chính trị hoặc hiệu ứng truyền thông.

Năm 2024, Bộ Tài chính Anh từng hứa cấp 3,4 tỷ bảng đầu tư CNTT cho NHS, tức Dịch vụ Y tế Quốc gia, với lập luận rằng khoản chi này có thể mở khóa 35 tỷ bảng tiết kiệm hiệu quả vào cuối thập kỷ. CNTT ở đây bao gồm hạ tầng phần mềm, dữ liệu bệnh án điện tử, hệ thống quản trị và các công cụ hỗ trợ vận hành bệnh viện. Tuy nhiên, kế hoạch hiện vẫn bị Kho bạc Hoàng gia xem xét kỹ lưỡng, đồng thời cần một đạo luật của Quốc hội để gỡ bỏ vai trò của NHS England trong việc triển khai chính sách công nghệ y tế. Điều này cho thấy ngay cả khi tiền đã được hứa hẹn, bộ máy thể chế và thủ tục ngân sách vẫn có thể khiến tiến độ số hóa y tế bị chậm lại đáng kể.

Có lẽ sáng kiến gây tranh cãi nhất gắn với Starmer trong giới công nghệ là việc khôi phục ý tưởng thẻ định danh số. Digital ID, hay định danh số, là hệ thống cho phép người dân dùng danh tính điện tử để xác minh thông tin như quyền làm việc, cư trú hoặc truy cập dịch vụ công. Vào tháng 9 năm ngoái, chính sách này đặt mục tiêu để mọi cư dân hợp pháp tại Anh dùng định danh số nhằm chứng minh quyền làm việc trước khi nhiệm kỳ Quốc hội hiện tại kết thúc, có thể kéo dài tới tháng 8/2029. Nhưng tới tháng 5 năm nay, các nghị sĩ đã chỉ trích kế hoạch là một “mớ hỗn độn” do chuẩn bị kém, trong đó câu hỏi về nguồn tài trợ vẫn chưa có lời giải rõ ràng.

Trong lúc Anh chờ xác định thủ tướng tiếp theo, ứng viên sáng giá Andy Burnham đã công khai phản đối thẻ định danh số, làm dấy lên khả năng kế hoạch này sẽ bị hủy bỏ nếu ông lên nắm quyền. Dù vậy, điều khó thay đổi hơn có lẽ là “chu kỳ cường điệu công nghệ” của chính phủ: khi ngân sách eo hẹp, thuế khó tăng và đầu tư công vẫn rất cần thiết, các nhà lãnh đạo thường bị cuốn vào cám dỗ dùng công nghệ như lời hứa giải quyết nhanh mọi vấn đề. Thực tế tại Anh cho thấy công nghệ có thể là đòn bẩy quan trọng cho khu vực công, nhưng nếu thiếu kế hoạch cụ thể, cơ chế thực thi và trách nhiệm giải trình, những khẩu hiệu về AI, đám mây hay định danh số rất dễ chỉ dừng lại ở mức tuyên bố đầy tham vọng.