Dữ liệu lên quỹ đạo: FCC bị kêu gọi dừng cấp phép “trung tâm dữ liệu ngoài không gian” để đánh giá tác động môi trường

Một nhóm tổ chức môi trường đang thúc giục Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) tạm thời ngừng cấp phép cho các dự án “orbital datacenter” – tức trung tâm dữ liệu đặt trên vệ tinh hoạt động trong quỹ đạo Trái Đất – cho đến khi cơ quan này hoàn tất một đợt đánh giá môi trường quy mô lớn. Theo kiến nghị mới, tổng số vệ tinh mà các đề xuất hiện nay hướng tới có thể vượt mốc một triệu chiếc, một con số có thể làm thay đổi mạnh mật độ vật thể nhân tạo trong không gian gần Trái Đất.

Đơn kiến nghị được Earthjustice đệ trình thay mặt cho DarkSky International, Environment America và PEER. Nhóm này yêu cầu FCC phải chuẩn bị một “Programmatic Environmental Impact Statement” (PEIS) – báo cáo đánh giá tác động môi trường ở cấp chương trình, dùng để xem xét tổng thể nhiều dự án có liên quan – theo quy định của “National Environmental Policy Act” (NEPA), tức Đạo luật Chính sách Môi trường Quốc gia của Mỹ. Khác với việc xem xét từng hồ sơ riêng lẻ, PEIS cho phép cơ quan quản lý đánh giá tác động cộng dồn, các phương án thay thế, chi phí, nhu cầu và rủi ro của cả một ngành công nghiệp mới nổi.

Điểm đáng chú ý là kiến nghị này không chỉ đích danh một doanh nghiệp cụ thể. Thay vào đó, nó đề nghị FCC đóng băng toàn bộ nhóm hồ sơ liên quan đến datacenter quỹ đạo, bao gồm các đề xuất từ SpaceX, Starcloud, Blue Origin, Cowboy Space và những đơn tương tự trong tương lai. Theo các tổ chức môi trường, nếu cộng gộp lại, các kế hoạch này có thể đưa “hơn một triệu vệ tinh datacenter” lên quỹ đạo tầm thấp của Trái Đất, hay còn gọi là LEO (Low Earth Orbit) – vùng quỹ đạo phổ biến cho vệ tinh internet và quan sát, nằm tương đối gần bề mặt hành tinh.

Lập luận cốt lõi của các nhóm môi trường là FCC đang dùng bộ quy tắc cấp phép vốn được thiết kế cho các chòm vệ tinh nhỏ hơn nhiều để xử lý một loại hạ tầng hoàn toàn mới. “Constellation” trong bối cảnh này là chòm vệ tinh – một mạng lưới lớn gồm nhiều vệ tinh phối hợp hoạt động như một hệ thống thống nhất. Với datacenter quỹ đạo, vấn đề không chỉ là một vài thiết bị riêng lẻ, mà là hàng trăm nghìn đến hàng triệu vệ tinh có thể tạo ra hiệu ứng cộng hưởng về môi trường, khoa học và an toàn không gian.

Bản kiến nghị liệt kê hàng loạt mối lo: khí thải từ các vụ phóng tên lửa, chất ô nhiễm phát sinh khi vệ tinh cháy rụi lúc quay lại khí quyển, nguy cơ bào mòn tầng ozone, gia tăng rác không gian, ô nhiễm ánh sáng, tác động đến động vật hoang dã và cản trở hoạt động thiên văn học. “Reentry” – quá trình tái nhập khí quyển – đặc biệt được chú ý vì khi số lượng vệ tinh tăng vọt, lượng vật liệu bị đốt cháy trong tầng cao khí quyển cũng có thể tăng theo, kéo theo các câu hỏi mới về hóa học khí quyển và môi trường.

Các tổ chức này cho rằng sự mở rộng ồ ạt của datacenter quỹ đạo có thể làm biến đổi “exosphere” – lớp ngoài cùng của khí quyển Trái Đất, nơi ranh giới giữa khí quyển và không gian trở nên mờ nhạt. Dù phần lớn vệ tinh hoạt động trong LEO chứ không nằm hoàn toàn trong exosphere theo cách hiểu phổ thông, cách dùng thuật ngữ trong kiến nghị nhấn mạnh rằng tác động không còn chỉ giới hạn ở mặt đất. Đây là cuộc tranh luận về việc liệu con người có đang công nghiệp hóa không gian gần Trái Đất quá nhanh trước khi hiểu hết hậu quả hay không.

Một điểm gây tranh cãi khác là cách FCC hiện xử lý hồ sơ vệ tinh. Theo kiến nghị, nhiều giấy phép vệ tinh lâu nay thường được xếp vào diện “categorically excluded”, tức được miễn khỏi quy trình đánh giá môi trường chi tiết vì từng được xem là có tác động thấp. Nhưng các nhóm môi trường cho rằng giả định đó không còn phù hợp khi quy mô dự án không còn tính bằng vài chục hay vài nghìn tàu vũ trụ, mà bằng hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu thiết bị.

Các bên ủng hộ orbital datacenter thường mô tả đây là bước nhảy vọt cho điện toán, nơi năng lực xử lý dữ liệu được đưa ra ngoài không gian để tận dụng năng lượng mặt trời, giảm phụ thuộc vào hạ tầng mặt đất hoặc phục vụ các tác vụ AI và truyền thông toàn cầu. Tuy nhiên, theo các tổ chức môi trường, những tuyên bố mang màu sắc “thay đổi nền văn minh” này lại chưa đi kèm giải trình thuyết phục về tác động tới môi trường, khoa học, kinh tế hay lợi ích công cộng.

FCC hiện cũng đang xem xét lại chính khung đánh giá môi trường áp dụng cho vệ tinh, trong bối cảnh ngành công nghiệp không gian tăng trưởng quá nhanh. Nếu cơ quan này chấp nhận yêu cầu lập PEIS, các nhà vận hành datacenter quỹ đạo sẽ phải vượt qua một quy trình hồ sơ phức tạp hơn nhiều trước khi có thể phóng phần cứng lên quỹ đạo. Điều đó có thể làm chậm đáng kể tham vọng xây dựng hạ tầng điện toán ngoài không gian, nhưng đồng thời mở ra một cuộc rà soát toàn diện về cái giá môi trường của cơn sốt dữ liệu trên quỹ đạo.