EU siết hàng giá rẻ nhập khẩu: Phí 3 euro mới có thể làm đổi cuộc chơi của Temu, AliExpress và cả dân công nghệ tự ráp

Từ ngày 1/7, Liên minh châu Âu (EU) bắt đầu áp một khoản phí hải quan cố định 3 euro đối với hàng hóa nhập từ ngoài khối có giá trị dưới 150 euro. Đây là thay đổi lớn vì trước đó các món hàng dưới ngưỡng này được hưởng cơ chế ‘de minimis’ – tức mức miễn trừ cho phép hàng giá trị thấp vào EU mà không phải chịu thuế nhập khẩu. Mục tiêu của quy định mới là giảm làn sóng bùng nổ các bưu kiện nhỏ, giá rẻ, chủ yếu đến từ Trung Quốc, đồng thời thu hẹp chênh lệch giữa thương mại điện tử xuyên biên giới và bán lẻ truyền thống.

Dù nhiều người gọi đây là ‘thuế Temu’, phạm vi tác động của chính sách rộng hơn rất nhiều. Các nền tảng như Temu, Shein, AliExpress chắc chắn chịu ảnh hưởng, nhưng những chợ trực tuyến lai tại châu Âu – nơi cho phép người bán bên thứ ba gửi hàng trực tiếp từ nước ngoài đến người mua – cũng không nằm ngoài vòng xoáy. Amazon là ví dụ điển hình, nhất là với Amazon Haul, khu mua sắm giá siêu rẻ mà hãng mở rộng sang châu Âu từ năm 2025 để cạnh tranh với Temu và TikTok Shop. Theo hướng dẫn gửi đến người bán, Amazon cho biết khoản phí 3 euro sẽ áp trên từng ‘tariff line’ trong tờ khai hải quan, tức từng dòng phân loại hàng hóa theo mã thuế quan, chứ không đơn giản tính theo cả gói hàng.

Điểm gây tranh cãi nhất nằm ở cách tính phí. Khoản 3 euro không nhất thiết tính cho toàn bộ kiện hàng, mà tính theo từng nhóm hoặc dòng hàng hóa được khai báo. Điều đó có nghĩa là nếu người dùng mua 5 sợi cáp USB cùng loại, có thể chỉ chịu một lần phí. Nhưng nếu mua một vi điều khiển, một mô-đun relay và một dây USB, tổng phí có thể thành 9 euro. ‘Vi điều khiển’ hay microcontroller là chip nhỏ đóng vai trò bộ não cho các dự án điện tử tự chế, còn relay là linh kiện giúp bật tắt thiết bị điện bằng tín hiệu điều khiển. Với dân DIY và maker, những món này thường rất rẻ khi mua lẻ, nên chỉ riêng phí mới cũng có thể vượt giá trị thực của linh kiện.

Nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất có thể là người đam mê điện tử và sửa chữa thiết bị. Một bộ linh kiện gồm bo ESP32, cảm biến, đầu nối, relay và dây cáp vốn là gói mua quen thuộc của cộng đồng maker nay có thể tăng giá đáng kể. ESP32 là một dòng vi điều khiển tích hợp Wi‑Fi và Bluetooth, rất phổ biến trong các dự án nhà thông minh, robot và IoT – tức Internet of Things, mạng lưới thiết bị kết nối Internet để trao đổi dữ liệu. Trong khi đó, các hãng mực in và hộp mực chính hãng lại có thể hưởng lợi. Lâu nay, hộp mực tương thích giá rẻ từ Trung Quốc thường cạnh tranh trực diện với các nhà sản xuất OEM. OEM là viết tắt của Original Equipment Manufacturer, chỉ nhà sản xuất thiết bị gốc hoặc linh kiện chính hãng. Khi chi phí nhập hàng nhỏ lẻ tăng lên, lợi thế giá của hàng thay thế có thể suy giảm.

Brussels lập luận rằng quy định mới không chỉ nhằm bảo vệ doanh nghiệp địa phương mà còn để tăng kiểm soát chất lượng sản phẩm. Ủy ban châu Âu cho biết nhiều kiện hàng nhỏ trước đây lọt qua ngưỡng miễn trừ chứa sản phẩm không đạt chuẩn an toàn EU, bị khai thấp giá trị hoặc khai sai để né thuế. Khối này cũng muốn giảm áp lực cho lực lượng hải quan vốn đang phải xử lý số lượng bưu kiện khổng lồ. Năm 2024, EU ghi nhận khoảng 4,6 tỷ bưu kiện thương mại điện tử dưới 150 euro, trong đó 91% đến từ Trung Quốc. Khi hàng được chuyển theo lô lớn vào kho trong EU thay vì gửi từng món trực tiếp cho người mua, việc kiểm tra sẽ dễ hơn và tiết kiệm nhân lực hơn.

Một hệ quả đáng chú ý là các sàn xuyên biên giới có thể phải điều chỉnh chuỗi cung ứng. EU kỳ vọng quy định mới sẽ thúc đẩy người bán ngoài khối chuyển hàng vào kho đặt trong lãnh thổ châu Âu trước, rồi mới phân phối đến người tiêu dùng. Mô hình này thường được gọi là lưu kho nội vùng hoặc fulfillment nội khối. Shein được cho là đã chuẩn bị cho thay đổi này bằng cách mở rộng không gian kho tại Wrocław, Ba Lan, đồng thời tăng vận chuyển hàng số lượng lớn vào EU. Nếu xu hướng này lan rộng, người mua có thể thấy thời gian giao hàng ổn định hơn, nhưng mức giá siêu rẻ kiểu ‘ship thẳng từ xưởng’ sẽ khó giữ như trước.

Quy định hải quan mới xuất hiện trong lúc EU đang tăng cường giám sát các nền tảng số lớn. Hồi tháng 5 năm nay, Temu bị phạt 200 triệu euro vì vi phạm các quy định liên quan đến việc bán sản phẩm nguy hiểm theo Đạo luật Dịch vụ số, hay DSA. DSA là bộ luật của EU buộc các nền tảng trực tuyến phải chịu trách nhiệm nhiều hơn với nội dung, quảng cáo và hàng hóa được bán trên hệ thống của họ. Từ góc nhìn của nhà quản lý, phí 3 euro không chỉ là công cụ thu ngân sách mà còn là đòn bẩy để buộc các nền tảng quốc tế tuân thủ tiêu chuẩn an toàn, minh bạch và truy xuất nguồn gốc tốt hơn.

Hiệp hội bán lẻ và bán buôn EuroCommerce từ lâu đã thúc đẩy việc xóa ngưỡng miễn trừ 150 euro, cho rằng lỗ hổng cũ tạo lợi thế không công bằng cho các nền tảng ngoài EU so với doanh nghiệp nội địa nhập hàng theo lô và chịu kiểm soát đầy đủ. Theo lập luận này, việc bỏ miễn trừ sẽ tạo ‘sân chơi bình đẳng’ giữa thương mại điện tử xuyên biên giới và bán lẻ truyền thống. Tuy nhiên, giới phê bình cho rằng khoản phí cố định 3 euro mang tính lũy thoái, tức tác động nặng hơn lên người mua có thu nhập thấp vì họ thường đặt các món hàng giá trị nhỏ để tiết kiệm. Một số ý kiến còn cho rằng biện pháp này bảo vệ khâu trung gian bán lại hàng Trung Quốc trong EU hơn là bảo vệ năng lực sản xuất công nghệ thực sự của châu Âu.

Phản ứng trên các diễn đàn cho thấy nỗi lo lớn nhất của cộng đồng công nghệ không nằm ở quần áo hay đồ gia dụng, mà là linh kiện điện tử chuyên biệt. Nhiều chip, bo mạch và phụ kiện nhỏ gần như chỉ dễ tìm trên AliExpress hoặc các chợ trực tuyến Trung Quốc, trong khi nguồn hàng tương đương tại EU rất hạn chế hoặc giá cao hơn nhiều. Với những người sửa thiết bị cũ, tự chế phần cứng hoặc học điện tử, việc mỗi linh kiện nhỏ phải gánh thêm phí có thể khiến văn hóa sửa chữa và tái sử dụng suy yếu. Đây là nghịch lý trong bối cảnh châu Âu vẫn cổ vũ quyền sửa chữa và kinh tế tuần hoàn.

Theo lộ trình đã được Hội đồng EU thống nhất từ cuối năm 2025, việc xóa ngưỡng miễn trừ 150 euro là bước đệm tạm thời trước khi EU Customs Agency và EU Data Hub đi vào hoạt động khoảng giữa năm 2028. EU Customs Agency sẽ là cơ quan hải quan cấp khối, còn EU Data Hub là trung tâm dữ liệu dùng để tập trung hóa thông tin khai báo và giám sát luồng hàng. Nói cách khác, khoản phí 3 euro không phải đích đến cuối cùng mà là một phần của quá trình số hóa và tái thiết hệ thống hải quan châu Âu cho kỷ nguyên thương mại điện tử khối lượng cực lớn.

Trong khi EU đã hành động, Vương quốc Anh vẫn duy trì ngưỡng miễn thuế cho hàng dưới 135 bảng Anh và chỉ dự kiến loại bỏ dần từ tháng 3/2029. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng Anh sẽ trở thành ‘bãi đáp’ mới của hàng giá rẻ từ Trung Quốc, nhất là sau khi Mỹ đã chấm dứt cơ chế de minimis với hàng Trung Quốc từ năm 2025. Nếu luồng hàng thực sự dịch chuyển sang thị trường Anh, các nhà bán lẻ và cơ quan quản lý nước này có thể sớm đối mặt với áp lực tương tự EU: hàng giá rẻ tăng vọt, khó kiểm soát chất lượng và cạnh tranh gay gắt với doanh nghiệp nội địa.

Trong vài ngày đầu sau khi quy định có hiệu lực, một số người dùng tại châu Âu cho biết việc săn món hời trên Temu hay AliExpress chưa bị ảnh hưởng rõ rệt, có thể vì các nền tảng đã kịp điều chỉnh cách khai báo, vận chuyển hoặc gom hàng vào kho. Tuy vậy, xu hướng tăng giá chung gần như là điều khó tránh. Khi chi phí hải quan, lưu kho và tuân thủ tiêu chuẩn tăng lên, mô hình bán lẻ dựa trên hàng siêu rẻ gửi từng món từ Trung Quốc sang châu Âu sẽ phải thay đổi. Với người tiêu dùng phổ thông, tác động có thể chỉ là vài euro mỗi đơn. Nhưng với cộng đồng công nghệ, maker và sửa chữa điện tử, đây có thể là dấu mốc chấm dứt thời kỳ linh kiện giá rẻ gần như vô tận từ các sàn xuyên biên giới.