EU siết Meta vì thiết kế “gây nghiện” trên Facebook và Instagram, nhắm thẳng vào cuộn vô hạn và tự động phát

Ủy ban châu Âu vừa công bố các kết luận sơ bộ cho rằng Meta có thể đã vi phạm Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số của EU, hay DSA (Digital Services Act) – bộ quy định lớn của châu Âu nhằm buộc các nền tảng trực tuyến phải kiểm soát rủi ro đối với người dùng. Trọng tâm của vụ việc là cách Facebook và Instagram được thiết kế để giữ người dùng ở lại màn hình lâu hơn thông qua các cơ chế như cuộn vô hạn, tự động phát video, thông báo đẩy và hệ thống đề xuất nội dung cá nhân hóa.

Theo Brussels, các tính năng như infinite scroll – tức cơ chế tải nội dung liên tục để người dùng kéo mãi không chạm điểm dừng – và autoplay, tức tự động phát video tiếp theo mà không cần thao tác, có thể đẩy người dùng vào trạng thái “lướt theo quán tính”. Ủy ban cho rằng các thuật toán gợi ý, vốn là hệ thống phần mềm phân tích hành vi để quyết định người dùng sẽ nhìn thấy gì tiếp theo, đang được tối ưu quá mạnh cho mục tiêu tăng tương tác. Điều này bị cho là góp phần hình thành thói quen không lành mạnh, thậm chí dẫn đến kiểu sử dụng mang tính ám ảnh hoặc khó kiểm soát.

Cơ quan quản lý EU nhấn mạnh Meta đã đánh giá chưa đầy đủ tác động của các thiết kế này đối với trẻ em và người trưởng thành dễ bị tổn thương. Báo cáo sơ bộ cho biết công ty dường như đã phớt lờ các bằng chứng về thời gian thanh thiếu niên sử dụng Facebook và Instagram vào ban đêm. Ngoài ra, các định dạng nội dung như Reels và Stories – vốn được xây dựng để tiêu thụ nhanh, liên tục và dễ gây cuốn hút – cũng bị cho là có thể khuyến khích việc sử dụng quá mức.

Không chỉ chỉ trích thiết kế cốt lõi của nền tảng, Ủy ban châu Âu còn tỏ ra không hài lòng với các biện pháp khắc phục mà Meta đã triển khai. Các công cụ quản lý thời gian sử dụng, kể cả những công cụ được bật sẵn cho thanh thiếu niên, bị nhận xét là quá dễ bỏ qua và không tạo ra thay đổi thực chất trong việc giảm thời lượng dùng dịch vụ. Tương tự, các tính năng kiểm soát của phụ huynh bị cho là đòi hỏi quá nhiều kiến thức kỹ thuật và công sức, khiến chúng khó phát huy hiệu quả trong thực tế.

Mục tiêu của Brussels không chỉ là xử phạt mà còn là buộc Meta thiết kế lại Facebook và Instagram. Trong số các thay đổi được nêu ra có việc tắt mặc định autoplay và infinite scroll, bổ sung các khoảng nghỉ màn hình hiệu quả hơn, đồng thời điều chỉnh hệ thống đề xuất để bớt tập trung vào việc tối đa hóa engagement – thuật ngữ chỉ mức độ tương tác như xem, bấm, thích, bình luận hay chia sẻ. Theo giới chức EU, bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần của người dân phải trở thành ưu tiên bắt buộc đối với các nền tảng mạng xã hội.

Hiện các kết luận mới chỉ ở giai đoạn sơ bộ và Meta vẫn có cơ hội phản hồi trước khi Ủy ban châu Âu ra quyết định cuối cùng. Tuy nhiên, nếu EU xác định Meta thực sự vi phạm DSA, công ty có thể bị phạt tới 6% doanh thu toàn cầu hằng năm. Với quy mô doanh thu hiện tại, mức phạt này có thể lên tới khoảng 12 tỷ USD – một con số đủ cho thấy châu Âu đang nghiêm túc đến mức nào trong việc kiểm soát thiết kế bị xem là gây nghiện của các nền tảng số.

Vụ việc của Meta diễn ra trong bối cảnh ngày càng nhiều chính phủ muốn mạnh tay hơn với tác động của mạng xã hội lên người trẻ. Tại Anh, giới lãnh đạo cũng từng đề cập khả năng ban hành các biện pháp mới để xử lý những yếu tố bị xem là gây nghiện, bao gồm tự động phát, cuộn không hồi kết và các cách thức khiến trẻ em bị giữ trên màn hình hàng giờ liền. Điều đó cho thấy cuộc tranh luận về “thiết kế gây nghiện” không còn là vấn đề đạo đức sản phẩm đơn thuần, mà đang dần trở thành một mặt trận pháp lý và chính sách công nghệ quy mô lớn.