LisaFPGA hồi sinh Apple Lisa bằng phần cứng lập trình được, mở ra cách tiếp cận rẻ hơn cho cỗ máy GUI huyền thoại của Apple

Một dự án có tên LisaFPGA đang thu hút sự chú ý của cộng đồng công nghệ khi tái tạo gần như toàn bộ máy tính Apple Lisa trên nền FPGA. FPGA, viết tắt của Field-Programmable Gate Array, là loại chip phần cứng có thể được lập trình lại để mô phỏng logic điện tử của những hệ thống khác, rất phù hợp cho việc phục dựng máy tính cổ. Thay vì phải săn tìm một chiếc Apple Lisa nguyên bản vừa hiếm vừa đắt đỏ, người dùng nay có thể tiếp cận một bản tái hiện hiện đại với chi phí thấp hơn đáng kể.

Apple Lisa từ lâu được xem là một trong những cú trượt chân nổi tiếng nhưng đầy ảnh hưởng của Apple. Dù không thành công về mặt thương mại, đây vẫn là một cỗ máy tiên phong vì mang giao diện đồ họa người dùng, hay GUI, đến thị trường đại chúng sớm hơn phần lớn đối thủ. GUI là kiểu giao diện sử dụng cửa sổ, biểu tượng và con trỏ thay cho dòng lệnh thuần văn bản. Dự án Lisa ban đầu được phát triển trước cả những chuyến thăm nổi tiếng của Apple tới Xerox PARC, trung tâm nghiên cứu đã khai sinh nhiều ý tưởng đột phá như máy Alto. Sau đó, Apple đổi hướng để biến Lisa thành một máy tính hướng GUI, dù tham vọng phổ cập rộng rãi cuối cùng không thành hiện thực.

Theo mô tả trên GitHub, LisaFPGA là “máy tính Apple Lisa được triển khai bên trong một FPGA”. Dự án vẫn chưa hoàn thiện 100%, nhưng phần cứng đã từng được mở bán từ tháng 5 và người quan tâm vẫn có thể chờ các đợt hàng tiếp theo hoặc tải về bitstream để tự xây dựng. Bitstream là tệp cấu hình dùng để nạp thiết kế phần cứng số vào FPGA, giúp con chip hoạt động như hệ thống mong muốn. Với giới đam mê retro computing, tức phong trào bảo tồn và trải nghiệm máy tính cổ, đây là một bước tiến rất đáng chú ý.

Người đứng sau LisaFPGA là Alex Anderson-McLeod, một lập trình viên đã có quá trình nghiên cứu sâu về Apple Lisa từ trước. Năm ngoái, anh từng tìm ra cách biên dịch và dựng lại Lisa OS từ mã nguồn do Apple công bố. Lisa OS là hệ điều hành gốc của máy Lisa, và việc biên dịch lại hệ điều hành này được mô tả là cực kỳ phức tạp, gần như mang tính “huyền thuật” vì quy trình xây dựng quá cổ và khó tiếp cận. Những hiểu biết tích lũy từ quá trình đó đã trở thành nền tảng để Anderson-McLeod thiết kế LisaFPGA.

Apple từng phát hành mã nguồn Lisa OS nhân dịp 40 năm của hệ thống này vào năm 2023, mở ra cơ hội quý giá cho giới nghiên cứu và phục dựng phần mềm cổ. Tuy nhiên, việc tiếp cận không hoàn toàn tự do như nhiều dự án mã nguồn mở hiện đại. Mã nguồn không được phân phối lại rộng rãi do bị ràng buộc bởi thỏa thuận cấp phép học thuật của Apple. Nói cách khác, người dùng có thể nghiên cứu và biên dịch lại, nhưng không thể tự do chia sẻ mã nguồn cho người khác. Ai muốn tiếp cận vẫn phải đồng ý điều khoản thông qua Computer History Museum.

LisaFPGA hiện chưa hoàn thiện mọi tính năng. Tài liệu dự án cho biết cơ chế giả lập ổ đĩa mềm dựa trên ESP32 vẫn chưa hoạt động. ESP32 là một vi điều khiển giá rẻ, phổ biến trong các thiết bị nhúng và dự án phần cứng DIY, thường được dùng để điều khiển ngoại vi hoặc kết nối không dây. Dự án cũng tuyên bố hỗ trợ ổ Twiggy thông qua một bo mạch chuyển đổi tùy chọn, nhưng tính năng này hiện chưa được kiểm chứng thực tế. Twiggy là loại ổ đĩa mềm đặc biệt từng xuất hiện trên những phiên bản Lisa đầu tiên, nay gần như trở thành món đồ sưu tầm hiếm gặp.

Điểm hấp dẫn lớn của LisaFPGA nằm ở giá thành. Các bo mạch hoàn chỉnh từng được bán qua hai kênh chính thức với mức khoảng 264,89 bảng Anh tại MacEffects và 350 USD tại Joe’s Computer Museum. So với việc mua một chiếc Apple Lisa nguyên bản, vốn có thể rất đắt và chưa chắc còn hoạt động, đây là lựa chọn khả thi hơn nhiều cho người yêu công nghệ cổ. Đợt hàng đầu tiên đã bán hết, nhưng các nhà bán lẻ vẫn nhận thông tin đăng ký để báo khi có lô tiếp theo.

Nếu chưa thể chờ phần cứng mới, người dùng vẫn có những lựa chọn khác để trải nghiệm Apple Lisa. Một trong số đó là Lisa Emulator Project của Ray Arachelian. Trình giả lập, hay emulator, là phần mềm mô phỏng hoạt động của một hệ thống phần cứng cũ trên máy tính hiện đại. Mã nguồn LisaEm hiện có trên GitHub, dù dự án bị gián đoạn sau khi Arachelian qua đời vì ung thư vào năm 2023, khiến phiên bản 1.2.7 chưa thể vượt qua giai đoạn Release Candidate 4, tức bản ứng viên phát hành gần hoàn chỉnh nhưng chưa phải bản chính thức.

Sự xuất hiện của LisaFPGA cho thấy phong trào bảo tồn di sản điện toán không còn chỉ dừng ở các bảo tàng hay nhà sưu tầm. Nhờ phần cứng lập trình được, mã nguồn mở và cộng đồng đam mê kỹ thuật, những cỗ máy từng bị xem là thất bại hoặc lỗi thời đang có cơ hội sống lại theo cách thực tế hơn. Với Apple Lisa, một sản phẩm từng bị chôn vùi cả theo nghĩa bóng lẫn nghĩa đen, việc được tái sinh trên FPGA không chỉ là câu chuyện hoài niệm, mà còn là minh chứng cho giá trị lịch sử lâu dài của những ý tưởng đi trước thời đại.