Quốc hội Mỹ muốn siết “tường lửa” công nghệ, thúc ép cấm toàn diện thiết bị sản xuất chip tiên tiến vào Trung Quốc

Một nhóm nghị sĩ lưỡng đảng tại Mỹ đang kêu gọi chính quyền Trump áp đặt lệnh cấm toàn diện đối với việc bán thiết bị dùng để sản xuất chất bán dẫn tiên tiến cho Trung Quốc, thay vì chỉ nhắm vào các công ty cụ thể có liên hệ với chính phủ Trung Quốc. Theo lập luận của họ, cách kiểm soát theo từng thực thể riêng lẻ đã bộc lộ lỗ hổng lớn: khi máy móc đã đi qua biên giới, Washington gần như không còn khả năng giám sát đầy đủ mục đích sử dụng cuối cùng hay người dùng cuối. Chất bán dẫn, thường được gọi là chip, là nền tảng của mọi thiết bị điện tử hiện đại, từ điện thoại, máy chủ AI đến hệ thống quân sự.

Trong bức thư gửi Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick và Ngoại trưởng Marco Rubio, các nhà lập pháp nhấn mạnh đến nhóm thiết bị và linh kiện được xem là “chokepoint” hay “nút thắt cổ chai” của chuỗi cung ứng. Đây là những công cụ mà Trung Quốc hiện chưa có sản phẩm nội địa tương đương, nên vẫn phải phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài. Đặc biệt quan trọng là SME, viết tắt của semiconductor manufacturing equipment, tức thiết bị sản xuất bán dẫn. Đây là tập hợp máy móc cực kỳ phức tạp dùng để khắc mạch, lắng đọng vật liệu, kiểm tra wafer và hoàn thiện chip. Theo các nghị sĩ, nếu chỉ kiểm soát một số doanh nghiệp mà không cấm trên phạm vi toàn quốc, các lỗ hổng sẽ tiếp tục tồn tại.

Mỹ đã dành gần một thập kỷ để hạn chế tham vọng tự chủ bán dẫn của Trung Quốc bằng cách siết quyền tiếp cận các công nghệ cốt lõi như EUV và DUV lithography. Lithography, hay quang khắc, là công đoạn dùng ánh sáng để in các mẫu mạch siêu nhỏ lên wafer silicon. EUV, viết tắt của extreme ultraviolet, sử dụng tia cực tím bước sóng cực ngắn để tạo ra các transistor dày đặc hơn, phục vụ chip tiên tiến nhất. DUV, hay deep ultraviolet, là thế hệ cũ hơn nhưng vẫn rất quan trọng trong sản xuất nhiều dòng chip hiện đại. Vì đây là khâu gần như không thể thay thế trong chế tạo chip cao cấp, các máy quang khắc được xem là điểm kiểm soát chiến lược trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Một trong những mối lo lớn nhất của phía Mỹ là vai trò của ASML, tập đoàn Hà Lan gần như độc tôn trong mảng máy quang khắc tiên tiến. Theo các nghị sĩ, doanh số bán thiết bị quang khắc tiên tiến từ Hà Lan sang Trung Quốc đã tăng gấp đôi từ năm 2022 sang 2023, rồi tiếp tục tăng gấp đôi từ 2023 sang 2024. Điều này cho thấy ngay cả khi Mỹ siết xuất khẩu, hiệu quả vẫn bị suy giảm nếu các đồng minh không áp dụng cùng một mức độ hạn chế. Nói cách khác, Washington đang muốn dựng một “bức tường” kiểm soát công nghệ xuyên biên giới, nhưng bức tường đó chỉ hiệu quả nếu các mắt xích chủ chốt trong chuỗi cung ứng cùng tham gia.

Do chuỗi cung ứng bán dẫn mang tính toàn cầu, nhiều bộ phận quan trọng của máy móc sản xuất chip không được sản xuất hoàn toàn tại Mỹ. Đây là điểm khiến việc thực thi kiểm soát xuất khẩu trở nên khó khăn. Để xử lý vấn đề này, các nhà lập pháp đề xuất một biện pháp cứng rắn hơn: nếu đồng minh không áp dụng hạn chế ở cấp quốc gia, Mỹ nên cấm sử dụng các linh kiện có nguồn gốc Mỹ trong quá trình chế tạo những thiết bị “nút thắt cổ chai” được bán cho Trung Quốc. Cách tiếp cận này dựa trên sức ảnh hưởng của công nghệ và linh kiện Mỹ trong hệ sinh thái công nghiệp toàn cầu, qua đó mở rộng quyền kiểm soát vượt ra ngoài biên giới nước này.

Ngoài việc chặn các đơn hàng mới, nhóm nghị sĩ còn muốn chính quyền Mỹ mạnh tay hơn với những công ty tiếp tục bảo trì, sửa chữa hoặc hỗ trợ vận hành cho các thiết bị đã được lắp đặt tại Trung Quốc nhưng nay thuộc diện bị hạn chế thương mại. Trong ngành bán dẫn, dịch vụ hậu mãi có vai trò đặc biệt quan trọng vì máy móc cần được hiệu chuẩn, thay thế linh kiện và cập nhật thường xuyên để duy trì độ chính xác ở cấp độ nanomet. Nếu không có hỗ trợ kỹ thuật, hiệu suất của dây chuyền sản xuất chip có thể giảm nhanh chóng, khiến đây trở thành một đòn bẩy chiến lược không kém gì lệnh cấm bán thiết bị mới.

Các nhà lập pháp Mỹ cho rằng thời gian không còn nhiều. Theo họ, nếu không siết chặt ngay bây giờ, Trung Quốc có thể từng bước xây dựng được công nghệ sản xuất chip nội địa và khiến các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ cùng đồng minh trở nên kém hiệu quả. Đây cũng là nghịch lý quen thuộc trong các cuộc chiến công nghệ: càng bị chặn tiếp cận công nghệ trọng yếu, một quốc gia càng có động lực đầu tư để tự phát triển giải pháp thay thế. Vì thế, thông điệp từ Washington lần này không chỉ là ngăn Trung Quốc tiếp cận thiết bị hiện tại, mà còn là cố giữ lợi thế chiến lược trước khi Bắc Kinh thu hẹp khoảng cách trong những mắt xích khó nhất của ngành bán dẫn.